Tóm tắt: Bài viết khảo sát những hạn chế của dịch máy ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong dịch văn học thông qua so sánh bản dịch tự động và bản dịch của con người đối với tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố. Trên cơ sở lý thuyết về cultureme và các chiến lược dịch (Nida, Venuti), nghiên cứu tập trung phân tích việc chuyển dịch các chức danh hành chính – một nhóm đơn vị văn hóa đặc thù. Kết quả cho thấy dịch máy có xu hướng thiên về tương đương hình thức, dễ mắc lỗi sai nghĩa và hạn chế trong tái tạo sắc thái ngữ dụng và văn hóa. Ngược lại, dịch giả con người linh hoạt hơn trong việc vận dụng tương đương năng động và nội địa hóa, qua đó tái hiện hiệu quả giao tiếp và chiều sâu văn hóa của văn bản nguồn. Nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của dịch giả trong bối cảnh phát triển của AI, đồng thời gợi mở hướng đào tạo năng lực hậu biên tập bản dịch máy.
Từ khóa: dịch máy ứng dụng trí tuệ nhân tạo; dịch văn học; chiến lược dịch; đơn vị văn hóa đặc thù
Abstract: This article examines the limits of artificial intelligence (AI)-based machine translation in the field of literary translation, through a comparison between automatic translation and human translation of Ngô Tất Tố’s novel Tắt đèn (When the Light Goes Out). Drawing on theories of cultureme and translation strategies (Nida, Venuti), the study focuses on the translation of administrative titles as culturally bound units. The findings indicate that machine translation tends to rely on formal equivalence, often resulting in semantic inaccuracies and an inability to reproduce pragmatic and cultural nuances. In contrast, human translators demonstrate greater flexibility by employing dynamic equivalence and domestication strategies, thereby preserving communicative effects and cultural depth. The study highlights the continued importance of human translators in the age of AI and suggests implications for translator training, particularly in post-editing competencies.
Keywords: AI-powered machine translation; literary translation; translation strategies; cultureme
Tài liệu tham khảo:
1. Ballard, M. (2005). Les stratégies de traduction des désignateurs de référents culturels. In La
traduction, contact de langues et de cultures (No. 1, pp. 125–151). Presses Universitaires de
l’Université d’Artois.
2. Cary, E. (1985). Comment faut-il traduire? Presses Universitaires de Lille. (Original work
published 1958).
3. Delisle, J. (2013). La traduction raisonnée: Manuel d’initiation à la traduction professionnelle
de l’anglais vers le français (3rd ed.). Presses de l’Université d’Ottawa.
4. Nida, E. A. (2000). Principles of correspondence. In L. Venuti (Ed.), The translation studies
reader (pp. 126–140). Routledge. (Original work published 1964).
5. Oseki-Dépré, I. (1999). Théories et pratiques de la traduction littéraire. Armand Colin.
6. Venuti, L. (2008). The translator’s invisibility: A history of translation (2nd ed.). Routledge.
(Original work published 1995).
7. Vermeer, H. J. (1989). Skopos and commission in translational action. In A. Chesterman (Ed.),
Readings in translation theory (pp. 173–187). Oy Finn Lectura Ab.
8. Vermeer, H. J., & Witte, H. (1990). Mögen Sie Zistrosen? Scenes & frames & channels im
translatorischen Handeln. Julius Groos Verlag.
9. Vinay, J.-P., & Darbelnet, J. (1958). Stylistique comparée du français et de l’anglais: Méthode
de traduction. Didier.
10. Wuilmart, F. (1984). L’empathie dans la traduction littéraire. Équivalences, 15(1–3), 13–20.
https://www.persee.fr/doc/equiv_0751-9532_1984_num_15_1_1088
11. Wuilmart, F. (2011). La traduction littéraire: Qualité et formation. In F. Argod-Dutard (Ed.), Le
français et les langues d’Europe (pp. 329–333). Presses universitaires de Rennes.
https://doi.org/10.4000/books.pur.33092
NGỮ LIỆU
1. Nguyên tác tiếng Việt: Ngô Tất Tố. (1969). Tắt đèn (Tái bản lần thứ 7). Hà Nội: Nhà xuất bản
Văn học. (Xuất bản lần đầu năm 1939).
2. Bản dịch tiếng Pháp: Lê Liên Vu, & Boudarelle. (1983). Quand la lampe s’éteint. Editions en
Langues Etrangères Hanoï.
