Tóm tắt: Bài viết này điểm lại thành tựu nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt, trong đó nhấn mạnh đóng góp đặc biệt của Giáo sư Hoàng Văn Hành về đặc điểm cấu tạo và phân loại thành ngữ tiếng Việt. Tác giả đã ứng dụng kết quả nghiên cứu này với tư cách là tiêu chí hình thức cấu tạo để góp phần cùng với tiêu chí nội dung là chức năng định danh đặc biệt bằng hình ảnh biểu trưng, nhờ vậy đã làm sáng tỏ được đặc điểm bản chất, từ đó đưa ra định nghĩa mới về khái niệm thành ngữ tiếng Việt, đủ để khu biệt thành ngữ với các đơn vị giáp ranh là quán ngữ và đặc biệt là tục ngữ.
Từ khóa: thành ngữ tiếng Việt, định nghĩa thành ngữ, cấu tạo thành ngữ, phân loại thành ngữ
Abstract: This article reviews key research achievements on Vietnamese idioms, with particular emphasis on Professor Hoàng Văn Hành’s significant contributions to their structural features and classification. Building on these findings, the author applies structural form as a criterion alongside the content-based criterion of symbolic imagery in naming to clarify the essential nature of idioms. This approach leads to a revised definition of the Vietnamese idiom, effectively distinguishing it from related units such as set phrases (quán ngữ) and, especially, proverbs.
Keywords: Vietnamese idioms, definition of idioms, idiom structure, idiom classification
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN
- Bùi Khắc Việt. (1978). “Về tính biểu trưng của thành ngữ trong tiếng Việt”. Tạp chí Ngôn ngữ, (1)-1978.
- Bùi Khắc Việt. (1981). “Thành ngữ đối trong tiếng Việt”. In trong: Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Chu Thị Hảo. (1998), “Bình diện ngữ nghĩa – Văn hóa của thành ngữ có thành tố chỉ vật thể tự nhiên trong thành ngữ tiếng Việt”. Tạp chí Văn hóa dân gian, (3)-1998.
- Cù Đình Tú. (1973). “Góp ý kiến về phân biệt thành ngữ với tục ngữ”. Tạp chí Ngôn ngữ, (1)-1973.
- Đái Xuân Ninh. (1978). Hoạt động của từ tiếng Việt. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Đỗ Hữu Châu. (1962). Giáo trình Việt ngữ, tập 2 (Từ hội học). Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Đỗ Hữu Châu. (1981). Từ vựng – ngữ nghĩa tiếng Việt. Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Đỗ Hữu Châu. (1986). Các bình diện của từ và từ tiếng Việt. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Hà Quang Năng. (2015). Đặc điểm vế so sánh trong thành ngữ so sánh tiếng Việt. http//www. Website Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
- Hoàng Phê (chủ biên, tái bản 2010). Từ điển tiếng Việt. Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội.
- Hoàng Văn Hành. (1976). “Về bản chất thành ngữ so sánh trong tiếng Việt”. Tạp chí Ngôn ngữ, (1)-1976.
- Hoàng Văn Hà (2004). Thành ngữ học tiếng Việt. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Hồ Lê (1976). Vấn đề cấu tạo từ của tiếng Việt hiện đại. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Ngô Minh Thuỷ. (2006), Đặc điểm của thành ngữ tiếng Nhật (trong sự liên hệ với thành ngữ tiếng Việt). Luận án Phó Tiến sĩ. Viện Ngôn ngữ học.
- Nguyễn Công Đức. (1995). Bình diện cấu trúc hình thái – ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt. Luận án Phó Tiến sĩ. Viện Ngôn ngữ học.
- Nguyễn Đức Dân. (1986). “Ngữ nghĩa thành ngữ và tục ngữ – sự vận dụng”. Tạp chí Ngôn ngữ, (3)-1986.
- Nguyễn Đức Tồn. (2003). “Cần phân biệt hai bình diện nhận thức và bản thể trong nghiên cứu ngôn ngữ học”. Tạp chí Ngôn ngữ, (11)-2003, 8-13.
- Nguyễn Kim Thản. (1963). Nghiên cứu về ngữ pháp tiếng Việt, Tập 1. Nxb Khoa học, Hà Nội.
- Nguyễn Lực, Lương Văn Đang. (1978). Thành ngữ tiếng Việt. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Nguyễn Ngọc Vũ. (2009). Thành ngữ tiếng Anh và thành ngữ tiếng Việt có yếu tố chỉ bộ phận cơ thể người dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận. Luận án Tiến sĩ, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
- Nguyễn Như Ý (chủ biên). (1995). Từ điển giải thích thành ngữ tiếng Việt. Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Nguyễn Thị Tân. (2004). “Các dạng thức tồn tại của thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt”. Tạp chí Ngôn ngữ, (10)-2004.
- Nguyễn Thiện Giáp. (1975). “Về khái niệm thành ngữ tiếng Việt”. Tạp chí Ngôn ngữ, (3)-1975.
- Nguyễn Thiện Giáp. (1985). Từ vựng học tiếng Việt. Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội.
- Nguyễn Thiện Giáp. (1996). Từ và nhận diện từ tiếng Việt. Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Nguyễn Văn Hằng. (1999). Thành ngữ bốn yếu tố trong tiếng Việt hiện đại. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
- Nguyễn Văn Mệnh. (1972). “Về ranh giới giữa thành ngữ và tục ngữ”. Tạp chí Ngôn ngữ, (3)-1972.
- Nguyễn Văn Mệnh. (1986). “Vài suy nghĩ góp phần xác định khái niệm thành ngữ tiếng Việt”. Tạp chí Ngôn ngữ, (3)-1986.
- Nguyễn Văn Tu. (1968). Từ vựng học tiếng Việt hiện đại. Nxb Giáo dục, Hà Nội.
- Nguyễn Văn Tu. (1976). Từ và vốn từ tiếng Việt hiện đại. Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội.
- Nguyễn Xuân Hoà. (1995), Đối chiếu thành ngữ Nga – Việt trên bình diện giao tiếp. Luận án Phó Tiến sĩ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc. (1928). Tục ngữ phong dao. Nxb Văn học (tái bản 2024).
- Phạm Quỳnh. (1921). “Tục ngữ và ca dao”. Bài diễn thuyết tại Hội Trí Tri (Hà Nội) ngày 21 tháng 4 năm 1921, đăng trên Tạp chí Nam Phong,(46).
- Phan Văn Quế. (1996), Ngữ nghĩa của thành ngữ, tục ngữ có thành tố chỉ động vật trong tiếng Anh. Luận án Phó Tiến sĩ, Viện Ngôn ngữ học.
- Phan Xuân Thành. (1990). “Tính biểu trưng của thành ngữ tiếng Việt”. Tạp chí Văn hóa dân gian, (3)-1990.
- Saussure F. de. Giáo trình ngôn ngữ học đại cương. Nxb Khoa học xã hội (1973), Hà Nội.
- Triều Nguyên. (2006). “Phân biệt thành ngữ và tục ngữ bằng mô hình cấu trúc”. Tạp chí Ngôn ngữ, (5)-2006.
- Trương Đông San. (1974). “Thành ngữ so sánh trong tiếng Việt”. Tạp chí Ngôn ngữ, (1)-1974.
